Naar de inhoud

Frequence

Blog

De theorie van Martha Rogers: een vernieuwende visie op verpleegkunde begrijpen

Op de palliatieve zorgafdeling past een verpleegkundige de verlichting aan, verandert ze de indeling van de kamer en stemt ze het ritme van de zorgmomenten af op de patiënt. Ze…

Infirmière en tenue médicale observant attentivement un patient âgé dans une chambre d'hôpital, illustrant les soins infirmiers holistiques selon la théorie de Martha Rogers

Op een afdeling palliatieve zorg past een verpleegkundige de verlichting aan, verandert ze de inrichting van de kamer en stemt ze het tempo van de zorg af op de patiënt. Ze volgt geen klassiek biomedisch protocol, maar richt zich op de wisselwerking tussen de persoon en diens omgeving. Deze vaak intuïtieve werkwijze vindt een stevig theoretisch kader in het model dat Martha Rogers in de tweede helft van de 20e eeuw ontwikkelde.

Energieveld en eenheidsvisie: hoe Rogers de verpleegkundige houding verandert

De meeste verpleegkundige modellen verdelen de patiënt in behoeften (fysiologisch, psychologisch en sociaal). Rogers stelt een ommekeer voor: de persoon is een energieveld dat niet tot zijn afzonderlijke delen kan worden herleid. Je behandelt niet één orgaan, maar gaat een wisselwerking aan met een dynamisch geheel dat onlosmakelijk verbonden is met de omgeving.

Concreet betekent dit voor een zorgteam dat een verandering in de omgeving (geluid, licht, de aanwezigheid van een naaste) de toestand van de patiënt net zo goed beïnvloedt als een technische handeling. Zorg is meer dan een medische handeling: ook de inrichting van de leefomgeving en de kwaliteit van de relatie maken er deel van uit.

Deze benadering komt ook voor in zeer praktische situaties. Op een neonatale intensivecareafdeling zijn de lichtsterkte aanpassen en het omgevingsgeluid verminderen geen bijkomstige comfortmaatregelen. Het is een interventie op het energieveld van het kind, in de betekenis die Rogers eraan geeft. Om de theorie van Martha Rogers beter te begrijpen, moet je beseffen dat het begrip energieveld niet metaforisch is: het vormt de basis van de volledige klinische praktijk die eruit voortvloeit.

Student verpleegkunde raadpleegt in de universiteitsbibliotheek een handboek over verpleegkundige theorie, in het kader van haar studie naar de theorie van Martha Rogers

Principes van de wetenschap van unitair levende mensen in de praktijk

Rogers formuleerde verschillende principes die haar visie structureren. Drie daarvan hebben rechtstreeks invloed op de manier waarop zorg wordt gepland.

  • Principe van integraliteit: de persoon en diens omgeving staan voortdurend en gelijktijdig met elkaar in wisselwerking. In de praktijk kun je een patiënt niet beoordelen zonder ook diens context in kaart te brengen (kamer, naasten, dagritme).
  • Principe van resonantie: levenspatronen veranderen en verschuiven van lagere naar hogere frequenties. Voor zorgverleners betekent dit dat de patiënt voortdurend verandert en dat interventies deze beweging moeten volgen in plaats van een toestand vast te leggen.
  • Principe van heliciteit: verandering is voortdurend, vernieuwend en onvoorspelbaar. Teruggaan naar een eerdere toestand is niet mogelijk. Dit principe in de praktijk toepassen betekent accepteren dat een vast zorgplan zijn relevantie verliest en voortdurend opnieuw moet worden beoordeeld.

Deze drie principes zijn geen filosofische abstracties. Ze helpen bij concrete beslissingen: wanneer een zorgplan opnieuw moet worden beoordeeld, hoe je de omgeving van de patiënt meeneemt in de klinische redenering en waarom een gestandaardiseerde aanpak tekort kan schieten bij een patiënt wiens levenspatronen snel veranderen.

Theorie van Rogers en verpleegkundig onderzoek: een kader dat verder gaat dan filosofie

Een veelgehoord bezwaar tegen het model van Rogers is het hoge abstractieniveau. Begrippen als energieveld, patronen en pandimensionaliteit lijken misschien ver af te staan van het dagelijkse werk op een ziekenhuisafdeling.

Dat bezwaar is terecht, maar verdient nuance. Rogers zelf moedigde een verscheidenheid aan onderzoeksmethoden aan, zowel kwalitatieve als kwantitatieve, om haar model te toetsen en verder te verfijnen. Methodologisch onderzoek heeft verkend hoe de wetenschap van unitair levende mensen empirische onderzoeksprotocollen kan sturen, en niet alleen theoretische beschouwingen.

Ook de terminologie van de theorie is in de loop van de publicaties veranderd. Het gebruik van de term ‘unitair’ en de afbakening van deze verpleegkundige wetenschap zijn nader uitgewerkt. Dat weerspreekt het idee dat het om een onveranderlijk model gaat dat in de jaren 1970 eenmalig werd geformuleerd.

Theoretische ontwikkelingen vanuit het model van Rogers

De invloed van Rogers reikt verder dan haar eigen model. Verschillende theoretici hebben afgeleide kaders ontwikkeld en daarbij begrippen onderzocht als zelftranscendentie en de ervaring van doorgaan in moeilijke momenten. Deze ontwikkelingen laten zien dat het model van Rogers als denkkader werkt en nieuwe theorieën kan voortbrengen die zijn afgestemd op specifieke klinische situaties.

Dit vermogen om theoretische ontwikkelingen voort te brengen onderscheidt Rogers van meer voorschrijvende benaderingen. Het gaat niet om een protocol, maar om een denksysteem dat richting geeft aan de klinische reflectie.

Docent verpleegkunde presenteert in de klas een conceptueel diagram van Martha Rogers' model van menselijke energievelden aan studenten

Toepassing op de afdeling: de praktische uitdaging van het model van Rogers

De grootste hindernis bij de toepassing van dit model in de praktijk blijft het vertalen van abstracte begrippen naar bruikbare hulpmiddelen. Hoe beoordeel je een ‘energieveld’ tijdens een verpleegkundige overdracht? Hoe leg je een ‘patroon’ vast in een elektronisch patiëntendossier?

In de praktijk werken teams die deze benadering volgen vaak vanuit een brede observatie: ze noteren hoe de patiënt reageert op veranderingen in de omgeving en passen interventies aan op basis van de waargenomen ontwikkeling, in plaats van op gestandaardiseerde indicatoren. Deze methode vereist specifieke scholing en observatietijd, die door organisatorische beperkingen niet altijd beschikbaar zijn.

De toepassing verschilt in de praktijk aanzienlijk: op een afdeling palliatieve zorg met voldoende tijd en middelen komt het model van Rogers goed tot zijn recht. Op een spoedeisende hulp waar de werkdruk hoog is, blijft de toepassing gedeeltelijk en hangt die af van de teamcultuur.

Vier kernbegrippen in de verpleegkunde en de plaats van Rogers

Elke verpleegkundige theorie draait om vier begrippen: de persoon, gezondheid, de omgeving en verpleegkundige zorg. Rogers onderscheidt zich door het gewicht dat ze toekent aan de omgeving en de wisselwerking daarvan met de persoon. Andere modellen (Henderson, Orem) leggen meer nadruk op individuele behoeften of de zelfstandigheid van de patiënt.

Dit verschil is niet onbelangrijk. Het beïnvloedt de gegevensverzameling, het formuleren van verpleegkundige diagnoses en de keuze van interventies. Een zorgverlener die is opgeleid in het model van Rogers stelt tijdens de eerste beoordeling andere vragen dan iemand die is opgeleid in het model van Virginia Henderson.

Het model van Martha Rogers blijft een belangrijk referentiepunt in de verpleegkundige opleiding, ook al verschilt de directe klinische toepassing per context. De kracht ervan ligt minder in een protocol dan in een manier van denken over zorg, met de dynamische relatie tussen de persoon en diens omgeving als uitgangspunt. Voor teams die bereid zijn in deze benadering te investeren, is het een hulpmiddel voor klinische redenering dat de mogelijkheden voor interventies verruimt.

De theorie van Martha Rogers: een vernieuwende visie op verpleegkunde begrijpen